Callaslegende in 70 delen

Maria Callas / The complete studio recordings (1949-1969)

Maria Callas e.a.

EMI 0946 3 95918 2 4 / 075 375 VKZ

Prijs: € 124.95

Op 16 september was het dertig jaar geleden dat Maria Callas, volgens velen de grootste operadiva van de 20e eeuw, op 53-jarige leeftijd overleed. Haar reputatie leeft echter voort en fans spreken nog altijd eerbiedig over ‘La Divina’. Om haar sterfdag te gedenken brengt EMI exclusief voor Klassieke Zaken een unieke Callas-box uit met haar complete studio-opnamen op 70 cd’s. Een must voor iedere Callas-aanbidder.

(door Frans Jansen)

Wat was het geheim was Maria Callas? Wat maakte haar zo bijzonder dat zij zich onderscheidde van al die andere sterren en nog steeds tot de verbeelding spreekt? Er zijn boeken over volgeschreven maar een eenduidige verklaring is niet te geven. Het kwam niet alleen door haar glansrijke en relatief korte carrière en ook niet door haar temperamentvolle karakter of haar turbulente privé-leven, waaraan zij uiteindelijk ten onder is gegaan. En wat te denken van het feit dat iedereen weet wie Callas was, ook zij die niets hebben met opera of klassieke muziek. Het blijft een raadsel en alleen dát al maakt haar een intrigerende persoonlijkheid.

Bestudering van Callas’ roemruchte levensverhaal kan een bijdrage leveren om haar mythische status te doorgronden. Want haar biografie had het libretto van een opera kunnen zijn waarin zij zich als titelvertolkster door alle hoogte- en dieptepunten van het leven heen worstelt om uiteindelijk betrekkelijk jong en eenzaam te sterven. Maria Anna Sofia Cecilia Kalogeropoulos werd op 2 december 1923 in New York geboren als kind van geëmigreerde Griekse ouders. Haar jeugd was allesbehalve gelukkig en in 1937 keerde ze met haar gescheiden moeder terug naar Athene, waar ze al snel zanglessen ging nemen.

Haar meest invloedrijke pedagoge werd de Spaanse Elvira de Hidalgo, die haar het belcanto en de coloratuurtechniek bijbracht. Haar operadebuut volgde in 1941. Daarmee proefde zij aan de smaak van succes en roem, al bleef een grote doorbraak vooralsnog uit. Na de oorlog keerde ze kort terug naar Amerika en in 1947 maakte ze haar Europese rentree in de befaamde arena van Verona in Ponchielli’s La Gioconda. Het belangrijkste dat dit optreden haar opleverde was de ontmoeting met de Italiaanse industrieel Giovanni Battista Meneghini, die spoedig haar echtgenoot en manager werd.

1949 werd het breekpunt in haar carrière. Callas werd gevraagd in het Venetiaanse La Fenice-theater in te vallen voor de ziek geworden Margherita Carosio als Elvira in I puritani. Ze zei ja en verbaasde vriend en vijand door haar weergaloze interpretatie. Naast uitmuntende vocale
prestaties viel ook haar intens doorleefde expressie op. En dat terwijl ze de rol in slechts zes dagen had ingestudeerd. Daarna rees haar carrière als een komeet en maakte ze het ene debuut na het ander in alle grote operahuizen ter wereld. Zong ze tot dan toe zwaar dramatische rollen (waaronder Wagner), nu zou ze zich louter concentreren op het belcanto van onder anderen Bellini, Donizetti en Verdi.

Haar succes en aanzien leken in de jaren vijftig onbegrensd. Callas moest je niet alleen horen, maar vooral ook zien. Niemand kon Norma, haar glansrol bij uitstek, zo vol overgave en dramatiek vertolken als zij. Haar artistieke thuishaven werd weliswaar de Scala in Milaan maar daarnaast lag de hele muziekwereld aan haar voeten en reisde ze de hele wereld over, waaronder naar Amsterdam tijdens het Holland Festival 1959.

Maar Callas was een complexe vrouw met een combinatie van een minderwaardigheidscomplex en sterallures waardoor samenwerken vaak moeizaam verliep. Ze vertrok met ruzie uit Milaan en werd ontslagen bij de Met. Maar ook haar extreme afslankwoede was uitzonderlijk: in een jaar tijd viel ze bijna veertig kilo af! En niet te vergeten haar legendarisch geworden rivaliteit met collega-diva Renata Tebaldi (door beide dames overigens officieel altijd ontkend). Zo zou ze hebben gezegd dat een vergelijking tussen de twee was ‘als champagne en cognac… nee, cocacola’.

Het artistieke keerpunt in Callas’ leven kwam door haar relatie met de scheepsmagnaat Aristoteles Onassis. Dit leidde niet alleen tot een scheiding met Meneghini maar ook tot minder optredens. Vanaf 1958 begon zij zich steeds meer in de internationale jetset te bewegen en werd zo het mikpunt van paparazzi. In diezelfde periode bleek haar stemkwaliteitaf te nemen en leek zij over haar hoogtepunt heen, een opmerkelijk gegeven voor een zangeres van midden dertig. Uiteindelijk gaf zij op 5 juli 1965 haar laatste operavoorstelling in Covent Garden. Van de geplande reeks uitvoeringen van Tosca zong zij er slechts één. Daarna werd het stil rond operalegende.

De tragiek begon steeds meer grip op haar te krijgen toen haar voorgenomen huwelijk met Onassis werd geannuleerd ten gunste van Jacqueline Kennedy. Voor Callas was de klap zo groot dat ze hem nooit helemaal te boven is gekomen. Desondanks maakte zij begin jaren zeventig een comeback. Ze ging masterclasses geven op de Juilliard School of Music in New York en samen met collega Giuseppe di Stefano ondernam ze in 1973-74 een omvangrijke concerttournee. Maar La Divina had toen allang niet meer de goddelijke kwaliteiten van weleer. De opnamen van die recitals (niet opgenomen in deze box) zijn daarvan het trieste bewijs. Tijdens de tour oogstte zij meer succes met haar charisma dan met haar eens zo geroemde stemgeluid. Met haar allerlaatste optreden op 11 november 1974 in Sapporo, Japan, viel definitief het doek voor deze bijzondere vrouw. Vier maanden na dit recital overleed Onassis. Callas bleef als een gebroken vrouw achter. Ze stierf tweeëneenhalf jaar later, slechts 53 jaar oud, op 16 september 1977, eenzaam en teruggetrokken in haar Parijse appartement.

Liebestod

Om het ‘mysterie-Callas’ verder te kunnen ontrafelen staan vele beeld- en geluidopnamen ter beschikking. In 1952 tekende de diva een contract bij EMI met als resultaat een voor die tijd indrukwekkende discografie. Callas hield van plaatopnamen en door haar successen kreeg zij alle ruimte die te verwezenlijken. Met haar opnamen stelde zij zich vocaal kwetsbaar op en nam zij risico’s voor lief, ‘want,’ zo zei zij eens, ‘de microfoon vergroot alle details, alle overdrijvingen. In het theater kom je weg met één grote, breed uitgesponnen frase maar voor de microfoon werkt zoiets niet.’

Al haar grote triomfen liet ze door EMI vastleggen. Ze werd daarin bijgestaan door de beroemdste zangers en de beste dirigenten van haar generatie. Deze opera’s plus een aantal recitals brengt EMI nu uit in een digitaal geremasterde editie van zeventig cd’s onder de titel ‘Maria Callas – The complete studio recordings, 1949-1969’. Ook de oudste opnamen, vastgelegd op andere labels, zijn erin opgenomen. Zo is het mogelijk over een tijdspanne van twintig jaar de ontwikkeling van Callas’ unieke artistieke persoonlijkheid nader te bestuderen. Dit wordt vergemakkelijkt doordat de box chronologisch is geordend. De eerste schijf bevat een recital dat opgenomen is in november 1949 in Turijn. De opname, met onder meer Isoldes Liebestod in het Italiaans, werd oorspronkelijk uitgebracht op een 78-toerenplaat. De reeks eindigt met een tweetal compilatie-cd’s met ‘rariteiten’ uit de periode 1953-1969 waarop voornamelijk losse aria’s. Deze zeldzame registraties maken dat de uitgave nu al historische betekenis heeft.

De box herbergt talloze juwelen en omvat maar liefst 26 integrale operaopnamen, waarvan de meeste zijn vastgelegd in Milaan. Van Callas’ grootste successen, Norma, Lucia di Lammermoor, Tosca en La Gioconda zijn er zelfs twee versies, waarbij het interessant is deze met elkaar te vergelijken en vast te stellen hoe haar stemgeluid en interpretatie met de jaren veranderden. Maar ook haar opname van Carmen uit 1964, een rol die zij nooit op de bühne heeft vertolkt, is een document dat nieuwsgierig maakt naar de manier waarop zij deze femme fatale scenisch gestalte zou hebben gegeven. Verder bevat de box 14 cd’s met recitals van opera-aria’s, onder meer opgenomen in Londen en Parijs. Uiteraard ligt daarbij de nadruk op de grote negentiende-eeuwse belcantocomponisten, maar uitstapjes naar Gluck, Mozart en Beethoven maken het geheel compleet. De laatste disk bevat, naast een kleine fotogalerij, de libretti in vier talen.

Onder de dirigenten neemt de Italiaan Tullio Serafin, destijds een autoriteit in het belcantorepertoire, een centrale plaats in. Callas werkte jarenlang intensief met hem samen en gezamenlijk namen ze maar liefst twaalf opera’s op. Ook andere grootheden, onder wie Herbert von Karajan en Georges Prêtre, passeren hier de revue. Het scala aan medesolisten omvat niet alleen vele thans vergeten sterren maar ook welluidende namen als Elisabeth Schwarzkopf, Christa Ludwig, Nicolai Gedda en de eerder genoemde Di Stefano.

Geeft Callas nu na het beluisteren van deze speciale editie haar geheim prijs? Waarschijnlijk niet. Althans niet volledig maar dat is ook goed. Mythes moeten in ere worden gehouden anders verliezen zij hun kracht en geloofwaardigheid. En dat is bij Maria Callas het laatste dat we willen.